Интервју
Да ги извлечеме лицата со интелектуална попреченост од институциите

Сметаме дека местото на лицата со интелектуална попреченост не е во големите резидентски институции, туку треба да се развиваат алтернативни сервисни служби, со цел да се започне процесот на деинституционализација и инклузија во општеството. Докажавме дека раниот третман, од предучилишната возраст, е можен и клучен.
Маријана Иванова

Декември, месецот во кој се одбележува денот посветен на хендикепираните лица, годинава ја најавува Годината на хендикепираните лица. Идната година ќе биде посветена на лицата со различни видови хендикеп и можеби ќе биде пресвртница во позитивна насока, кон подобрување на условите на нивното живеење и подобро вклопување во општествените активности и случувања.
Сево ова, како и добиената 13-ноемвриска награда за 2002 година, е повод да разговараме со г-ѓа Виолета Димовска, генерален секретар на Републичкиот центар за помош на лицата со ментален хендикеп “Порака” чија базична активност е да ги застапува интересите на над 20.000 лица со интелектуална попреченост во Македонија.
Г-ѓа Димовска е дефектолог-логопед по образование, а во “Порака” е активна уште од 1980 година.

Г.С. - Како почнавте да се занимавате со оваа, мошне благородна, но и мошне тешка општествена активност?
В.Д. - Пред да почнам активно да работам во “Порака”, бев вработена во Институтот за слух, говор и глас во Скопје. За да се определам за оваа професија и образование, воопшто, бев мотивирана од семејни причини. За мене беше пресвртница одлуката да го напуштам местото во Институтот и да почнам со работата во “Порака”. Од 1984 година имав среќа да работам со г. Алојз Пипан, кој беше претседател на “Порака”. Тој беше и директор на сегашниот Републички завод за унапредување на социјалните дејности и е заслужен за првите големи чекори кои од “Порака” направија успешна организација. Негова иницијатива беше и покренувањето на дневните центри, во 1984 година, кои денеска функционираат. Г. Алојз Пипан почина, но неговата идеја и дело живеат.

Г.С. - Како функционираат тие дневни центри?
В.Д. - По иницијатива на “Порака” оформени се 10 посебни групи во градинките, за деца со интелектуална попреченост од предучилишна возраст, и петдневни центри за адолесценти, над 18-годишна возраст. За училишните деца се остава простор да се искористи нивниот потенцијал и да се подобри нивната состојба - сметаме дека не треба да се одвојуваат од другите деца и многу работиме да го надминеме дискриминаторскиот однос кон нив и предрасудите што постојат кај луѓето.
Проектот за формирање посебни групи во градинките за деца со интелектуална попреченост започна во 1998 година, и беше поддржан од програмата ФАРЕ-ЛИАН. Тој проект траеше две години, а по неговото завршување продолжи на волонтерска основа, со залагање на 20 мајки кои беа обучени да работат во овие групи, во 10 општини во Република Македонија. Со родителите кои имале среќа нивните деца да немаат интелектуална попреченост, имаме мошне добар однос, како и со персоналот на градинките. Целта е тие деца да се вклучат, да се помогне нивната инклузија во општеството. Три деца се вклучија во редовното образование, и тоа за нас претставува голем успех и доказ дека раниот третман е можен и клучен.
Адолесцентите се поголем проблем. Тие не се оспособени да се вклучат во животот. Имаме четири дневни центри за оваа возрасна група во Скопје, Свети Николе, Кочани и Охрид, а во јануари почнува и центарот во Радовиш. Тоа се еден вид социјални клубови, чија цел е да им помогнат на семејствата, еден дел од денот (од 7 до 15 часот) тие деца да бидат згрижени, со стручен надзор и со програмски цели и задачи, за да можат родителите да работат, да го подобрат стандардот, а истовремено тие деца да се оттргнат од улицата и да не се размислува за нивно сместување во институции, како и да се стекнат со вештини за саможивеење - независно.

Г.С. - Каква поддршка имавте од органите на власта и од институциите на државата при спроведувањето на овие проекти?
В.Д. - Па, кога се почнуваше со проектот поддржан од ФАРЕ-ЛИАН, мораше да се обезбеди поддршка од Министерството за труд и социјални работи. Таа поддршка ја добивме, и со неа Министерството се обврза да го продолжи проектот. Но, кај нас обично се даваат такви поддршки, а не се размислува што понатаму, кога ќе заврши проектот. Ако државата не прифати како партнери, ние ќе можеме да ги спроведеме наредните чекори, а тие се извлекување на лицата со интелектуална попреченост од институциите. Ако имаат родители, ќе им помагаме да се вклучат во семејствата и на самите семејства. А ако родителите се починати, ќе помагаме во обезбедување самостојно живеење, во урбаните средини, каде имаме волонтери кои можат да работат со нив. Во “Порака” има професионални ресурси за овие активности, но важно е да се обезбеди одржливоста на ваквите сервиси, тие да бидат финансиски помогнати од државата.

Г.С. - Кои се, според Вас, најголемите проблеми со кои се соочуваат лицата со интелектуална попреченост и нивните семејства во нашата држава?
В.Д. - Ова се дискутираше на Конференцијата за унапредување на човековите права на лицата со интелектуална попреченост во граѓанското општество, што се одржа во јуни годинава во Скопје, кофинансирана од ЕИДХР (Европската иницијатива за демократија и човекови права). Таму, заклучивме дека овие лица и нивните семејства не ја добиваат поддршката која е неопходна за целосно и активно учество во животот на граѓанското општество. Во законските и подзаконските акти, нивните права се застапуваат декларативно, но не се применуваат во пракса. Исто така, беше заклучено дека државата треба да ја земе предвид компетентноста на невладините организации и да изготви критериуми за обезбедување партнерски однос со организациите од јавен интерес кои ги застапуваат правата на овие лица. Сметаме дека нивното место не е во големите резидентски институции, туку треба да се развиваат алтернативни сервисни служби, со цел да се започне процесот на деинституционализација. На оваа конференција усвоивме и Декларација за правата на лицата со интелектуална попреченост, во која ги даваме нашите видувања на проблемите и предлозите како да се надминат тие.

Г.С. - Вашите лични напори, но и на “Порака” како организација, беа општествено признати. Што претставува за Вас 13-ноемвриската награда?
В.Д. - Оваа награда првпат се доделува на некого кој работи во оваа област, во групата проблеми на хендикепираните. Драго ми е што јас го пробив мразот и се надевам дека општеството ќе продолжи да ги цени и дали поддржува напорите на активистите во оваа област. Се надевам дека оваа награда значи и дека општеството ќе обрне поголемо внимание на правата на лицата со хендикеп. За мене, ова е не само награда, туку и поголема обврска.

Национален извештај и водич за локалните власти
“Порака” минатата година го изготви Националниот извештај за човековите права на лицата со интелектуална попреченост, врз база на ревизија на законската регулатива и интервјуа со родители, лица самозастапници, локалните авторитети и анкетирање случајни граѓани. Вакви извештаи изготвија осум држави од регионот, во рамките на проектот поддржан од Европската инклузија. Македонскиот извештај беше оценет како најдобро подготвен.
“Порака” го преведе и материјалот “Агенда 22”, изготвен од Шведското кооперативно тело на организации на лицата со попреченост. Тоа претставува прирачник за локалните власти при планирањето на политиката за лицата со овој проблем.
Овие документи, како и Декларацијата (која во целост ја објавуваме во овој број на “Граѓански свет”, во рубриката “Избор”) можат да се добијат во “Порака”, на адресата: ул. “Орце Николов” 122, Скопје. Телефонот е 296-960, а адресата на e-mail   e poraka@mol.com.mk.